10.22082/cr.2022.696987

چکیده

سخن سردبیر
رسانه و مطالعات مربوط به آن، دیگر از یک حوزه مطالعاتی علمی صرف خارج شده و به دلیل اهمیت و جایگاه ویژه «رسانه» و تأثیر آن بر همه لایه‌های زندگی شخصی و اجتماعی، به یک «مسئله» تبدیل شده است؛ معرفت‌های گوناگون سعی کرده‌اند از جنبه‌های مرتبط با خود به این مسئله نزدیک شوند یا از منظر خود این مسئله را مورد توجه قرار دهند. در این میان دانش حقوق ـ به‌مثابه تنظیم‌کننده «روابط اجتماعی» در یک جامعه ـ مبتنی بر اصول و قواعد خود، رسانه و حوزه‌های ارتباطی برآمده از آن را، موضوع توجه قرار داده و سعی کرده است تا چه در حوزه‌های ارتباطی میان شهروندان با یکدیگر و چه در حوزه ارتباطی شهروندان با صاحبان قدرت عمومی و برعکس، هم به ایجاد «قواعدی نظم‌آفرین» دست یازد و هم حق‌های موجود در این حوزه‌ها را واجد وصف تضمین سازد. به‌هر‌حال حقوق و رسانه، دوشادوش یکدیگر ساحت‌های گوناگونی را مورد تجربه قرار می‌دهند و پژوهشگران حقوقی یا رسانه‌ای یا حقوق رسانه‌ای سعی دارند از منظر خود، به مسائلی که در درون رسانه وجود دارد یا به‌واسطه رسانه ایجاد می‌شود‌، نگرشی علمی داشته باشند و روابط درونی و بیرونی رسانه‌ای را به نظمی قابل قبول نزدیک سازند تا از سویی، در این میان «ارزش»هایی مانند نظم عمومی، وجدان عمومی و اخلاق حسنه مورد خدشه قرار نگیرند و از سوی دیگر، «حق»ها در این کنش‌ها و کنش‌های ارتباطاتی به محاق نروند و در پاسداری از آنها کوتاهی نشود. در این میان تنظیم‌گری، کارویژه‌های نهاد تنظیم‌گر و نقش حساسی که این موضوع در رسانه و بر رسانه دارد می‌تواند توجه ویژه پژوهشگران حقوقی را به خود جلب کند به‌ویژه که نیاز ما به آینده‌پژوهی در این حوزه، نیازی جدی ـ و نه تشریفاتی ـ است زیرا می‌دانیم که رسانه‌، قدرت است و تبادل اطلاعات و نحوه آن تأثیر مستقیمی بر قدرت نرم هر جامعه دارد.
«نخستین همایش ملی حقوق ‌و ‌رسانه»، در اردیبهشت‌ماه 1401، تلاشی است آگاهانه در راه پرداختن به اهمیت بازخوانی روابط گرم میان حقوق و رسانه، بیان آسیب‌های احتمالی در این «پیوند» و ارائه راهکارهایی در جهت حل مسائل موجود. برخی از مقالات منتخب این همایش فاخر، در این شماره از فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی منتشر می‌شود. مهم‌ترین نوآوری مقالات حاضر، این است که در آنها از منظر حقوق به مسئله‌های عینی رسانه مانند حقوق مخاطب و تنظیم‌گری پرداخته شده و سعی شده است تا ضمن آسیب‌شناسی نظام حقوقی در خصوص این مسائل و بیان اشکالات ساختاری‌، هنجاری و رفتاری در خصوص رفتار بازیگران رسانه‌ای، پیشنهادهای عملیاتی نیز ارائه شود. این مقالات می‌توانند منبع شایسته‌ای برای بسط و تعمیق ادبیات حوزه حقوق و رسانه در شاخه‌های مختلف مرتبط با رسانه، به‌ویژه در گرایش‌های حقوق عمومی، حقوق رسانه و یا رشته علوم ارتباطات باشند. برخی از نویسندگان مقالات خود از اصحاب رسانه یا درگیر با کار اجرایی در رسانه هستند و از نزدیک مسائل و نیازهای رسانه‌ای را می‌شناسند، به‌همین‌دلیل نیز نه در فضایی انتزاعی بلکه در فضایی عینی مقالات خود را نگاشته‌اند که بسیار غنیمت است.
البته نمی‌توان از محدودیت‌های نگارش مقاله در حوزه حقوق رسانه به‌ویژه مسائلی مانند حقوق مخاطب نگفت؛ زیرا از سویی، ادبیات علمی قابل‌توجهی در این موضوعات وجود ندارد و از سوی دیگر، جنس مسائل رسانه‌ای از جنس مسائلی است که تطور و تحول فراوانی را در طول زمان به خود می‌بیند و حالتی پویا ـ و نه ایستا ـ دارد و از‌این‌رو، پژوهشگر نمی‌تواند با ادبیات و در چارچوب‌های علمی گذشته به پرسش‌ها و مسائل جدید رسانه بپردازد. بی‌تردید گفتگو از حقوق و رسانه‌، گفتگو از ایجاد بسترها‌، الزامات و قواعدی است که به تنظیم شایسته‌تر یکی از مهم‌ترین گونه‌های «ارتباط» در یک جامعه می‌انجامد و ما امیدواریم که پژوهشگران توانمند این حوزه، در این مسیر قرین موفقیت باشند و به زودی، آثار عملی این تلاش‌های علمی را شاهد باشیم.
«نخستین همایش ملی حقوق و رسانه»، ‌بدون حمایت‌های آقایان دکتر علی‌عسکری و دکتر جبلی (رؤسای سابق و فعلی رسانه ملی) و پشتکار معاون سابق حقوقی و امور مجلس این سازمان ـ جناب آقای دکتر گروسی ـ و نیز بدون اشراف علمی، دبیر محترم علمی همایش ـ جناب آقای دکتر محسن اسماعیلی ـ و تلاش دست‌اندرکاران علمی ـ ازجمله اعضای هیئت علمی همایش ـ و بدون همراهی همکاران اجرایی همایش، نمی‌توانست به سرانجامی برسد که از همه این بزرگواران سپاسگزاریم.
همچنین از جناب دکتر شاکری‌نژاد رئیس مرکز تحقیقات صدا‌و‌سیما و مسئولان و دست‌اندرکاران فصلنامه وزین پژوهش‌های ارتباطی، به‌ویژه جناب آقای دکتر دارابی ـ سردبیر محترم فصلنامه ـ که فرصت عرضه افکار علاقه‌مندان به حوزه حقوق و رسانه را فراهم آوردند و در مجموع، همه داورانی که در ارزیابی و داوری مقالات با فصلنامه همکاری داشته‌اند.
دکتر سید‌احمد حبیب‌نژاد
دانشیار دانشگاه تهران و عضو کمیته علمی نخستین همایش ملی حقوق و رسانه
 

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Editor's word